Jarosław Kuźniar in Brief Nov. 21, 2026

Ani słowa o paliwach kopalnych

  • Polski teleskop na pustyni Atakama
  • Kozice w Tatrach
  • Lubelskie żurawie oblatują świat

---

Ani słowa o węglu i gazie! Z nowego projektu porozumienia na szczycie klimatycznym COP31 w Turcji zniknęły wszelkie hasła o paliwach kopalnych. Wcześniejszy tekst wzywał do przyspieszenia odejścia od węgla, ropy i gazu. Teraz tych słów nie ma. Pozostał cel elektryfikacji. 35% globalnego zużycia energii ma pochodzić z prądu do 2035 roku. 

Kraje rozwijające się domagają się więcej pieniędzy na dostosowanie do zmian klimatu. Koszt? Ponad 300 mld dolarów rocznie do 2035 roku. Kraje rozwinięte nie tylko się cofają, ale nie kładą na stół niczego konkretnego — mówią eksperci.

Szczyt oficjalnie zakończył się w piątek. Australijski minister klimatu zapowiadał: nie wyjdziemy bez konsensusu. To pierwszy szczyt, na którym oficjalnie przyznano, że utrzymanie ocieplenia poniżej 1,5 stopnia nie jest już realne.

---

Czy można rozwijać gospodarkę bez niszczenia planety? Unia Europejska od 1990 roku zwiększyła PKB o ponad 70%, jednocześnie obniżając emisje o 40%. Wielka Brytania, USA i Japonia też rosną przy malejących emisjach. Ale globalnie zużycie zasobów wciąż rośnie. Potroiło się w ciągu 50 lat.

Problem w tym, że spadające koszty produkcji zachęcają do produkowania i konsumowania więcej. Brytyjska gospodarka jest coraz bardziej efektywna, ale w 2023 roku zużywała 7% więcej zasobów niż w 2001. W Indiach i Afryce emisje wciąż rosną. Zielony wzrost działa w niektórych krajach, ale nie wystarczy, żeby zatrzymać zmiany klimatu w skali globalnej.

Część naukowców mówi o degrowth — świadomym spowolnieniu wzrostu w bogatych krajach, żeby planeta miała czas się zregenerować. Społeczeństwo niekoniecznie żyje lepiej, kiedy produkuje więcej — mówi profesor z Uniwersytetu w Wiedniu. Wszystko zależy od tego, jak będziemy mierzyć dobrobyt w przyszłości.

---

Największy polski teleskop optyczny wykonał pierwsze zdjęcia nieba. Instrument o średnicy zwierciadła 2,5 metra stoi na pustyni Atakama w Chile — jednym z najlepszych miejsc do obserwacji astronomicznych na świecie. Oficjalne uruchomienie planowane jest na kwiecień 2027.

Po 60 latach marzenie kilku pokoleń polskich astronomów się spełnia — mówi dyrektor Centrum Astronomicznego im. Kopernika PAN. Budowę umożliwił europejski grant - 15 mln euro. Teleskop wykonała austriacka firma. Jednym z pierwszych obiektów obserwowanych przez nowy instrument była galaktyka odległa o ponad 6 mln lat świetlnych, od której polscy astronomowie zaczęli badania na pustyni Atakama ponad 25 lat temu.

---

W Tatrach naliczono 872 kozice. To 8% więcej niż rok temu. 269 po polskiej stronie, 603 po słowackiej. Podział jest umowny, bo zwierzęta swobodnie przekraczają granicę. Jak co roku od 1957. To najstarszy transgraniczny monitoring przyrodniczy na świecie.

Rekord padł w 2018 roku. Naliczono wtedy ponad 1400 kozic. Pod koniec lat 90. populacja spadła do krytycznych 200 osobników. Wyników nie należy brać dosłownie — kozice obserwuje się z odległości przez lornetki i lunety, błąd może przekraczać 10%.

Tegoroczny wynik może wskazywać na stabilizację populacji, ale kolejne lata pokażą, czy to trwały trend.

---

Lubelskie żurawie z nadajnikami GPS odwiedziły 20 krajów na dwóch kontynentach. W ciągu sześciu lat przeleciały ponad 100 tys. kilometrów. To dwa i pół okrążenia Ziemi. Jedna z nich — Roskoszna — zimuje aż w Algierii. Inna — Polesia — leciała kiedyś 33 godziny bez lądowania i przeleciała nad Alpami na wysokości ponad 3 tys. metrów.

Fundacja Dla Przyrody od 2021 roku zakłada nadajniki młodym żurawiom w okolicach Poleskiego Parku Narodowego. Urządzenia zasilane słońcem zapisują pozycję co minutę. Badacze ustalili, że żurawie ruszają na zimę nie wtedy, gdy robi się zimno, ale kiedy po deszczowym froncie przychodzi wyż. Decyduje ciśnienie, nie temperatura.

Każde gniazdo żurawia znajduje się w wodzie. Odpowiedni poziom odcina drogę lisom, kunom i wilkom. Wśród zagrożeń dla populacji naukowcy wymieniają osuszanie mokradeł, wczesne koszenie łąk i kolizje z liniami energetycznymi. Żuraw jest symbolem Poleskiego Parku Narodowego i najwyższym ptakiem w Polsce. Może mierzyć ponad metr.

---